Բանավոր պատմությունների թվանշային շտեմարան

Թվանշային բանավոր պատմությունների շտեմարանը ստեղծվել է ճգնաժամեր, մասնավորապես բռնի տեղահանություններ վերապրածների հիշողություններն ու պատմությունները պահպանելու, համակարգելու և հետազոտական ու կրթական նպատակներով հասանելի դարձնելու համար։

Շտեմարանի ձևավորման հիմքում թիմի կողմից 2024-2026 թթ. իրականացվող «Վիրտուալ Արցախ․ բանավոր պատմությունների թվանշային շտեմարան» հետազոտական նախագիծն է, որի նպատակն է Արցախի առնվազն վերջին երեք տասնամյակների պատմության, առօրյա կյանքի, ոչ նյութական մշակութային ժառանգության մասին բանավոր պատմությունների գրանցումը, պահպանումը և շտեմարանավորումը։ Նախագիծն իրականացվում է «Հազարաշեն» ազգաբանական հետազոտությունների հայկական կենտրոնի և ՀՀ ԳԱԱ Հնագիտության և ազգագրության ինստիտուտի մշակութային մարդաբանության և կիրառական ազգաբանության բաժինների մի խումբ գիտաշխատողների կողմից՝ «Գալուստ Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան աջակցությամբ։

«Ճգնաժամ և հիշողություն․ թվանշային բանավոր պատմությունների լաբորատորիա» ծրագրի շրջանակում շտեմարանավորումը շարունակվում է՝ կենտրոնանալով 2022 թվականին սկսված Արցախի շրջափակման և 2023 թվականի արցախահայության բռնի տեղահանության, հետտեղահանային ինտեգրման փորձառությունների մասին բանավոր պատմությունների վրա։

Հաշվի առնելով հավաքված նյութերի զգայուն բնույթը և անձնական տվյալների պաշտպանության անհրաժեշտությունը՝ հարթակը ներկայումս հանրային հասանելիություն չունի։ Միևնույն ժամանակ, մշակվում են նյութերի հասանելիության և օգտագործման տարբեր մոտեցումներ՝ ապահովելով ինչպես հետազոտական կիրառելիությունը, այնպես էլ էթիկական և իրավական նորմերի պահպանումը։

Շտեմարանի կարևոր առանձնահատկություններից է տեսակավորման գործիքակազմը, որը հնարավորություն է տալիս դասակարգված նյութերը որոնել ըստ տարբեր մետատվյալների՝ տարիքային խմբի, սեռի, բնակավայրի, թեմատիկ կոդերի, բարբառի ևն։ Ընդլայնված որոնման միջոցով հնարավորություն է ստեղծվում ամբողջ հավաքածուում իրականացնել որոնում ըստ նախադասությունների, բառերի և բառարմատների՝ ստանալով վիճակագրություն որոնման արդյունքների վերաբերյալ։

Նախագծի կարևոր ուղղություններից մեկը դաշտային նյութերի թվանշային մշակումն ու հետազոտական կիրառումն է։ Այս նպատակով մենք համագործակցում ենք Առաջատար ծրագրային տեխնոլոգիաների կենտրոնի (CAST) հետ, որը մշակում և կիրառում է արհեստական բանականության վրա հիմնված հայերեն ձայնային տեխնոլոգիաներ՝ խոսքից տեքստ և տեքստից խոսք փոխակերպումների համար։ Ծրագրի շրջանակում հավաքված ձայնագրություններն ու դրանց տեքստայնացումները նպաստում են այս տեխնոլոգիաների զարգացմանն ու կատարելագործմանը, իսկ դրանց կիրառումը շտեմարանում հնարավորություն է տալիս ավելի արդյունավետ իրականացնել մեր հավաքած բանավոր պատմությունների ձայնագրությունների տեքստայնացումն ու հետագա մշակումը։ Բացի դրանից, շտեմարանը համալրվում է տեքստի և ձայնագրության համադրման գործիքով՝ հնարավորություն տալով միաժամանակ աշխատել հարցազրույցների տեքստային և ձայնային տարբերակների հետ։ Նախագծի ընթացքում մշակվում են նաև շտեմարանի ինստիտուցիոնալացման, նյութերի պահպանման և օգտագործման հետ կապված էթիկական և իրավական փաստաթղթերի փաթեթներ, որոնք ապագայում կկարգավորեն հավաքածուների մուտքագրման, հասանելիության և օգտագործման գործընթացները։

Այս պահին շտեմարանը ներառում է շուրջ 160 բանավոր պատմության հարցազրույց, որոնք գտնվում են տեքստայնացման, կոդավորման, համադրման և շտեմարան մուտքագրման փուլում։

Ժամանակի ընթացքում շտեմարանը կհամալրվի նաև ինստիտուտում իրականացված այլ հետազոտական ծրագրերի շրջանակում հավաքված նյութերի հավաքածուներով, որոնք առնչվում են խորհրդային ժամանակաշրջանի քաղաքական բռնաճնշումներին, 90-ականների սոցիալական ճգնաժամին և այլն։